Η Παρθένα της γειτονιάς (Μέσα σε αυτή τη βάρκα) - Ο Μάνος Χατζιδάκης, Το Χαμόγελο της Τζοκόντας και η Μουσική Φόρμα (vol. 2)

Θέμα: Από τη Μελωδία στον Στίχο

Ηλικιακή ομάδα: 10+ ετών | Διάρκεια: 3 διδακτικές ώρες

---

Στόχοι - Σκοποί Μαθήματος

• Γνωστικοί: - Να κατανοήσουν οι μαθητές πώς μια ορχηστρική σύνθεση μπορεί να αποκτήσει νέα ταυτότητα μέσω του στίχου.

                             - Να αναγνωρίσουν τη μορφολογική δομή που είναι γραμμένο, τριμερής μορφή ΑΒΑ.

• Κινητικοί: Να εκφράσουν τον ρυθμό και το συναίσθημα μέσω της σωματικής κίνησης.

• Δημιουργικοί: Να πειραματιστούν με τον αυτοσχεδιασμό (μουσικό και λεκτικό).

• Τεχνολογικοί: Να χρησιμοποιήσουν ψηφιακά εργαλεία για τη δημιουργία οπτικοακουστικού υλικού.

---

Απαραίτητα Υλικά & Τ.Π.Ε. Εργαλεία

1. Ηχητικό υλικό: Οι δύο εκτελέσεις (Ορχηστρικό & Τραγούδι).

2. Padlet: Για τη δημιουργία ενός συνεργατικού "τοίχου" ιδεών.

3. Chrome Music Lab (Song Maker): Για μουσικό πειραματισμό.

4. Mentimeter: Για ζωντανή αποτύπωση συναισθημάτων (Word Cloud).

5. Φορητές συσκευές (Tablets/Laptops).

Πορεία Διδασκαλίας

1. Εισαγωγή & "Το Τυφλό Άκουσμα" (15 λεπτά)

Δραστηριότητα: Οι μαθητές ακούν το ορχηστρικό "Η παρθένα της γειτονιάς μου".

Μετά την ακρόαση, οι μαθητές μπαίνουν στο Mentimeter (ή κάποια άλλη αντίστοιχη εφαρμογή) και γράφουν 3 λέξεις που τους έρχονται στο μυαλό (π.χ. θάλασσα, χαρά, Ελλάδα, κίνηση). Δημιουργούμε ένα κοινό συννεφόλεξο στην οθόνη.

2. Η Αποκάλυψη & Η Σύγκριση (20 λεπτά)

• Δραστηριότητα: Ακούμε τώρα το "Μέσα σε αυτή τη βάρκα" (με τη φωνή της Αλίκης Βουγιουκλάκη ή μεταγενέστερη εκτέλεση).

• Ομαδική Εργασία: Χωρίζουμε την τάξη σε 3 ομάδες:

  1. Οι "Ντετέκτιβ": Εντοπίζουν διαφορές στην ενορχήστρωση.

  2. Οι "Ποιητές": Αναλύουν πώς οι λέξεις "κούμπωσαν" πάνω στις νότες.

  3. Οι "Ζωγράφοι": Σχεδιάζουν γρήγορα στο χαρτί ή σε tablet το σκηνικό που περιγράφει το τραγούδι.

3. Βιωματικός Αυτοσχεδιασμός & Κίνηση (25 λεπτά)

• Η Βάρκα του Ρυθμού: Τα παιδιά κάθονται στο πάτωμα σε δύο σειρές, το ένα πίσω από το άλλο, σχηματίζοντας μια "βάρκα".

• Δραστηριότητα: Καθώς ακούγεται η μουσική, η "βάρκα" κινείται ρυθμικά δεξιά-αριστερά. Σε συγκεκριμένα σημεία (στα διαστήματα χωρίς στίχο), ένας μαθητής κάθε φορά σηκώνεται και κάνει μια ελεύθερη χορευτική κίνηση-αυτοσχεδιασμό που "απαντά" στη μελωδία.

• Μουσικός Αυτοσχεδιασμός: Χρησιμοποιώντας κρουστά όργανα (ή body percussion), οι μαθητές προσθέτουν το δικό τους ρυθμικό "στρώμα" πάνω στο ρεφρέν.

4. Ψηφιακό Εργαστήρι (20 λεπτά)

• Τ.Π.Ε. Δραστηριότητα: Χρησιμοποιούμε το Chrome Music Lab.

• Αποστολή: Οι ομάδες προσπαθούν να αναπαράγουν το βασικό μοτίβο της μελωδίας στο Song Maker και να το παραλλάξουν. Τι θα γινόταν αν το τραγούδι ήταν... Hip-Hop ή κάποιο άλλο είδος μουσικής που προτιμούν;

• Αποτέλεσμα: Ανεβάζουν τους συνδέσμους των δημιουργιών τους στο Padlet της τάξης.

5. Η τριμερής μορφή ΑΒΑ (20 λεπτά)

Με αφορμή το τραγούδι "Μέσα σε αυτή τη βάρκα" μπορούμε να κάνουμε τη μορφολογία να φαίνεται στα μάτια των παιδιών σαν ένα παραμύθι. Αντί για τα γράμματα A, B, A, ας δώσουμε "θαλασσινά" ονόματα που αντικατοπτρίζουν το συναίσθημα κάθε μέρους.

---

Η Μορφή ABA με "Θαλασσινούς" Όρους

Μέρος	Όνομα Μέρους	Τι συμβαίνει στη μουσική;
Α	Το Λιμάνι	Ο ρυθμός είναι σταθερός, σαν το χτύπημα της βάρκας στην αποβάθρα. Νιώθουμε ασφάλεια και σιγουριά.
Β	Το Ανοιχτό Πέλαγος	Η μελωδία "ανοίγει", οι νότες ανεβαίνουν ψηλά. Είναι η στιγμή που η βάρκα φεύγει μακριά, κοιτάμε τα άστρα και ονειρευόμαστε.
Α	Η Επιστροφή	Ξανακούμε το γνώριμο θέμα. Η βάρκα επιστρέφει στο λιμάνι. Η περιπέτεια τελείωσε και νιώθουμε γαλήνη.

---

Δραστηριότητα "Ο Χάρτης της Μελωδίας"

Ζητήστε από τα παιδιά να φανταστούν ότι είναι "καπετάνιοι" και πρέπει να σχεδιάσουν τη διαδρομή τους:

1. Μέρος Α (Το Λιμάνι): Οι μαθητές να κάνουν μικρές, κοφτές κινήσεις με τα δάχτυλα στο θρανίο (σαν να "δένουν" κόμπους).

2. Μέρος Β (Το Πέλαγος): Οι μαθητές κάνουν μεγάλες, κυκλικές κινήσεις με τα χέρια στον αέρα (σαν να ανοίγουν τα πανιά στον άνεμο).

3. Μέρος Α (Η Επιστροφή): Επιστροφή στις κοφτές κινήσεις στο θρανίο.

---

6. Κλείσιμο & Αναστοχασμός (20 λεπτά)

• Ενδεικτικές Ερωτήσεις Κατανόησης:

1. Ποιος είναι ο συνθέτης του έργου; (Μάνος Χατζιδάκις)

2. Ποιος ήταν ο αρχικός τίτλος του ορχηστρικού; (Η παρθένα της γειτονιάς μου)

3. Τι προστέθηκε αργότερα στη μουσική και έγινε τραγούδι; (Στίχοι)

4. Ποιο συναίσθημα σας προκάλεσε η μελωδία στην αρχή; (Ελεύθερη απάντηση)

• Συζήτηση: "Πώς άλλαξε το συναίσθημά σας όταν η μουσική απέκτησε λόγια;" , "Αν ήσουν εσύ ο στιχουργός, τι άλλο θα μπορούσε να βρίσκεται μέσα στη βάρκα;"

• Τελική Κίνηση: Όλοι μαζί, τραγουδούν το τραγούδι "Μέσα σε αυτή τη βάρκα".

---

Ιδέα για τη δημιουργία φύλλου εργασίας (προαιρετικό):

Αυτό το κείμενο είναι γραμμένο με τρόπο που να κεντρίζει τη φαντασία των παιδιών, παρουσιάζοντας τον Μάνο Χατζιδάκι όχι απλώς ως έναν συνθέτη, αλλά ως έναν «μάγο» που μεταμόρφωνε τους ήχους.

Μάνος Χατζιδάκις: Ο «Μάγος» που ζωγράφιζε με νότες

Φανταστείτε έναν άνθρωπο που πίστευε ότι η μουσική δεν είναι απλώς ήχοι, αλλά ένας τρόπος να ονειρευόμαστε με τα μάτια ανοιχτά. Αυτός ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις.

Γεννήθηκε στην Ξάνθη, σε μια πόλη γεμάτη χρώματα και αρώματα, και από μικρό παιδί άρχισε να «παίζει» με το πιάνο του, σαν να ήταν ένα μαγικό κουτί. Μεγαλώνοντας, έγινε ένας από τους πιο σπουδαίους δημιουργούς στον κόσμο. Έγραψε μουσική για το θέατρο, για τον κινηματογράφο, ακόμα και για τα αστέρια! Μάλιστα, ήταν ο πρώτος Έλληνας που κέρδισε το βραβείο Όσκαρ για τη μουσική του.

Η Περιπέτεια μιας Μελωδίας

Ο Μάνος αγαπούσε τις εκπλήξεις. Κάποιες φορές, έγραφε μια μελωδία μόνο για όργανα, όπως την «Παρθένα της γειτονιάς μου». Ήταν μια μουσική που θύμιζε βόλτα στα σοκάκια της Αθήνας.

Όμως, οι μελωδίες του ήταν ζωντανές! Λίγο καιρό μετά, αυτή η ίδια μουσική «φόρεσε» τα καλά της, απέκτησε στίχους και επιβιβάστηκε σε μια βάρκα. Έτσι γεννήθηκε το τραγούδι «Μέσα σ’ αυτή τη βάρκα». Με τις λέξεις του, μας έκανε να νιώσουμε το αλμυρό νερό της θάλασσας και να δούμε το φεγγάρι να καθρεφτίζεται στα κύματα.

Τι μας έμαθε ο Μάνος;

Ο Χατζιδάκις έλεγε ότι η μουσική πρέπει να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους. Μας έμαθε ότι:

• Μια μελωδία μπορεί να αλλάξει μορφή, όπως ένα σύννεφο στον ουρανό.

• Η παράδοση (το παλιό) και το μοντέρνο (το νέο) μπορούν να χορέψουν μαζί.

• Το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή είναι η ευγένεια και η φαντασία.

Σήμερα, κάθε φορά που τραγουδάμε για εκείνη τη βάρκα, γινόμαστε κι εμείς μέρος του μαγικού κόσμου του Μάνου.

Μπορείτε να βάλετε αυτό το κείμενο στη μία πλευρά και στην άλλη να αφήσετε έναν κενό χώρο με τον τίτλο: "Η δική μου βάρκα".

"Ακούγοντας τη μουσική του Μάνου, σχεδιάστε τη δική σας μαγική βάρκα. Τι κουβαλάει μέσα; Που πηγαίνει;

Tips για τον Εκπαιδευτικό

• Ενθαρρύνετε τα παιδιά να μην φοβούνται το "λάθος" στον αυτοσχεδιασμό.

• Αν κάποιο παιδί είναι πιο εσωστρεφές, δώστε του τον ρόλο του "σκηνοθέτη" ή του "τεχνικού" στα ψηφιακά εργαλεία.

• Συνδέστε το μάθημα με την ταινία "Μανταλένα", δείχνοντας 1-2 λεπτά από τη σκηνή του τραγουδιού για να δουν το πλαίσιο της εποχής.